Đền Cầu Đào, còn gọi là đền Ngụ (đền thờ Vua Bà), thuộc thôn Cầu Đào, xã Nhân Thắng, tỉnh Bắc Ninh. Đây là công trình văn hóa tâm linh thờ phụng bà Đặng Thị Loan – người con của quê hương có công dạy dân trồng dâu, chăn tằm, làm nghề gốm, làm bánh bột lọc, đặc biệt là việc lập chợ Ngụ để nhân dân buôn bán, trao đổi hàng hóa; về sau trở thành trung tâm thương mại lớn của cả vùng.
Căn cứ các tư liệu tại địa phương và truyền kể của nhân dân, đền Cầu Đào được khởi dựng từ lâu đời và đã trải qua nhiều lần tu bổ, tôn tạo. Trước đây, đền có quy mô lớn với các hạng mục như Tiền tế, Hậu cung và hai dãy giải vũ hai bên. Trải qua những biến thiên của lịch sử quê hương và đất nước, đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực này nằm trong vùng chiến sự nên phần lớn di tích bị tàn phá nặng nề; tòa Tiền tế và hai dãy giải vũ bị phá hủy, chỉ còn lại phần Hậu cung.
Hiện nay, đền tọa lạc trên khu đất đẹp ở phía Bắc làng, quay mặt hướng Nam, cạnh dòng sông Lai Hạ (sông Ngụ), xung quanh là khu dân cư đông đúc, trù mật. Trong khuôn viên đền còn có đình và chùa được nhân dân phục dựng trong những năm gần đây. Cả đình, đền, chùa quần tụ, tạo thành một quần thể di tích cổ kính, linh thiêng giữa làng quê đông đúc, nhộn nhịp.
Công trình kiến trúc hiện nay gồm Tiền đền và Hậu cung, kết cấu kiểu chữ Nhị. Tiền đền gồm 1 gian, 2 chái, 4 mái đao cong, khung gỗ lim, mái lợp ngói mũi; đỉnh nóc đắp nổi hình rồng chầu mặt nguyệt. Phía trước mở cửa bức bàn “thượng song hạ bản”, phía sau thông với Hậu cung. Hậu cung gồm 3 gian, kiểu chữ Đinh, đền được trùng tu, tôn tạo vào năm 2006 và gần đây nhất là năm 2022.
Hậu cung là không gian linh thiêng, nơi tập trung bài trí các đồ thờ tự chính. Gian giữa đặt ban thờ cao, trên có khám thờ, bên trong là tượng bà Đặng Thị Loan đặt trong long ngai. Tượng được tạc trong tư thế ngồi trên bệ, cao 81 cm, rộng ngực 43 cm, phần đùi xếp bằng rộng 57 cm. Hình tượng thể hiện người phụ nữ có khuôn mặt tròn đầy, phúc hậu, mắt lá răm, lông mày lá liễu, mũi thẳng, môi tươi tắn, tai to dài. Thân tượng khoác áo rộng nhiều nếp, cổ áo thấp để lộ cổ cao ba ngấn; tóc vấn cao, đội vương miện. Tay phải ngửa đặt trong lòng, tay trái úp trên đầu gối. Toàn thân tượng được sơn son thếp vàng, toát lên vẻ đoan trang, phúc hậu và sắc sảo.
Hiện nay, đền còn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị như hệ thống bia đá, cây hương đá. Đặc biệt là tấm bia “Cố lập bi ký” khắc năm Tự Đức thứ 19 (1866), ghi chép về thân thế, sự nghiệp của bà Đặng Thị Loan và những người hưng công tu dựng đền. Bia cũng cho biết, xưa kia nhân dân hai thôn Cầu và Đào hàng năm đều sắm sửa lễ vật chu đáo vào ngày lệ. Ngoài ra còn có bát hương đá chạm rồng, sập đá, đài trầu, đài rượu, giá văn, ống hương và tượng bà Đặng Thị Loan.
Theo truyền kể của nhân dân địa phương và nội dung văn bia “Cố lập bi ký” dựng năm 1866 hiện còn lưu giữ tại đền: vào thời Trần, có người con gái thôn Đào, họ Đặng, tên húy là Loan, nổi tiếng xinh đẹp, đoan trang, được vua Trần Nhân Tông tuyển vào cung làm phi. Dù sống trong nhung lụa cung đình, được vua hết mực yêu thương nhưng bà vẫn nặng lòng với quê hương nghèo khó. Bà đã xin quân vương cho phép rời cung để về giúp dân. Thay vì nhận tước hiệu hay và tài lộc, bà chỉ xin nhà vua ban cho một mẫu chín sào đất để lập chợ, giúp dân có nơi buôn bán, làm ăn.
Từ khu đất được ban (khu vực từ đình Thị đến chùa cũ của làng), bà đã mở chợ cho nhân dân ba thôn Cầu – Đào – Thị giao thương. Ngôi chợ này chính là tiền thân của chợ Ngụ ngày nay.
Bên cạnh đó, bà còn dạy dân trồng dâu, chăn tằm, làm đồ gốm và làm bánh bột lọc để cải thiện đời sống. Nghề làm bánh bột lọc trở thành nghề truyền thống của làng Ngụ với lịch sử lâu đời. Nhờ công lao của bà, vùng này trở nên trù phú, sầm uất quanh năm, và bà được nhân dân tôn vinh là Bà Tổ của vùng Ngụ.
Lễ hội đền Cầu Đào được tổ chức hàng năm vào ngày 17 tháng 3 âm lịch, là ngày hoá của bà Đặng Thị Loan. Xưa lễ hội của đền được tổ chức với quy mô lớn, gồm nhiều nghi thức và trò diễn dân gian đặc sắc. Lễ vật tế thần gồm chè đường, xôi vò, bánh dày, oản chuối và không thể thiếu bánh bột lọc. Phần hội có các hoạt động như hát ả đào, hát chèo, tổ tôm điếm, cờ người, chọi gà, đu cây… thu hút đông đảo nhân dân tham gia, tạo không khí đông vui, náo nhiệt. Hiện nay lễ hội vẫn được nhân dân địa phương tiến hành trang nghiêm, đúng nghi thức truyền thống, với sự tham gia của đông đảo nhân dân trong vùng và du khách thập phương. Ngoài đền Cầu Đào là nơi thờ chính, bà Đặng Thị Loan còn được phối thờ cùng thân phụ, thân mẫu tại đền thần thôn Nhân Hữu.
Từ những sử liệu còn lưu giữ tại đền, di tích đền Cầu Đào đã được xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 08/QĐ-UBND ngày 27/01/1995.
